Eksik Mecaz

Konuğumuz Boğaziçi Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi Veysel Öztürk ile Tevfik Fikret şiirinde İstanbul'u "Sis" şiiri etrafında konuşuyor; Fikret'in şehirle, kamusal alanla kurduğu ilişkiyi ve şehre yüklediği anlamları tartışıyoruz ve ardından Fikret'le ilişkisi üzerinden Yahya Kemal'in İstanbul'unu ele alıyoruz. Şairin ideolojisinin, dünya görüşünün şiirindeki izleriyle birlikte İstanbul'un nasıl Yahya Kemal şiirinin temel belirleyenlerinden biri olduğunu örnekliyoruz.
 

2013’de yayımlanan Ahmed Sadaavi’nin Frankenstein Bağdat’ta adlı romanı 2000’li yılların başında Amerikan işgali altındaki Bağdat’ta terör saldırılarının, patlayan bombaların yol açtığı felakete umulmadık bir yerden yaklaşıyor. Ölen insanların beden parçalarının bir araya getirilmesiyle ortaya çıkan bu yeni yaratık bir kurtarıcı mı, yoksa basit bir intikamcı mı? Kaybetmenin, kimliksizliğin yeni anlamlarını sorgulayan romanı, günümüz siyaseti içinden Shelley’nin Frankenstein’ını nasıl yorumladığı üzerinden konuşuyoruz. 

ETA Hofmann'ın Kum Adam adlı novellasını konuşmaya devam ediyoruz. Tekinsiz kavramını en temelde bastırılanın geri dönüşü üzerinden yorumlayan Freud'un "Unheimlich" makalesini insan dışının tekinsizliği çerçevesinde inceliyor, canlıymış gibi davranan cansızları ve yoktan var ettiğimiz canavarları neden ürkütücü bulduğumuzu tartışıyoruz. 

Konuğumuz Apaçaçık Radyo programcısı ve akademisyen Deniz Gündoğan İbrişim ile sohbetimize devam ediyoruz. Çağdaş Kenya edebiyatının öne çıkan romanı Yusufçuk Denizi'ni ekosömürgesizleştirme ekseninde tartışırken İbrişim'in yeniden kavramsallaştırdığı slow wit(h)nessing / yavaş birlikte tanıklığın ne olduğunu, yeryüzünü, doğayı ve insan dışı varlıkları kuşatan yeni bir tanıklık ve varoluş halini konuşuyoruz. 

Konuğumuz Viyana Üniversitesi öğretim üyesi Ercan Akyol ile 'Ruhsuz İnsan Kalıpları, Şeytani Makaralar ve Tılsımlı Dişliler: Erken Modern Otomatlar ve Osmanlı’da Alımlanışı' başlıklı çalışmasından hareketle 17. yüzyılın en önemli edebi figürlerinden biri olan Evliya Çelebi’nin Avrupa gezileri sırasında tanık olduğu otomatları konuşuyoruz.

Konuğumuz Ashoka Üniversitesi İngilizce bölümünde misafir öğretim üyesi Selen Erdoğan ile Bilge Karasu'nun Gece romanını konuşuyoruz.

Çocukluk arkadaşlığından homoerotik yakınlıklara ve diktatoryal karşılaşmalara evrilen, bastırılan arzuyu şiddete dönüştüren, iktidarın sürekli el değiştirdiği bir ilişki biçimini Gece'nin karakterleri üzerinden ele alırken, romanın paranoid yakın okumanın ötesinde onarıcı bir okuma ihtimalini de barındırabileceğini tartışıyoruz. 

Sait Faik'in kurmaca evreninde şehirle kurduğu ilişkiyi, şehirden büyülenmekle ürküntü ve korkuyla şehirden kaçmak arasında salınan karakterlerini konuşuyoruz. Sait Faik'in ben anlatıcı karakterlerinin bir yandan bir yazar personası olarak kendi iç dünyasının izdüşümünde kurulduğunu, tıpkı Sait Faik gibi İstanbul'un mahallelerinde, sokaklarında, adalarında seyreden, tanıklık eden anlatıcıların bu tanıklıklardan nasıl bir dünya kurduğunu ele alıyoruz. 

Faust’un sanat ve edebiyattaki etkilerini konuşmaya devam ederken, Rembrandt’dan Salvador Dali’ye, Kathe Kolwitz’den Delacroix’ya resimdeki izlerini, metindeki hangi sahnelerin nasıl resmedildiğini ele alıyor ve ardından Türk edebiyatına geçiyoruz.

Faustyen karakter ya da Faustyen anlatının özellikle Türkçe romanda izlerini sürmeye, Halit Ziya Uşaklıgil’in Mai ve Siyah romanıyla başlıyor; Faustyen bir anlaşmaya imza atan baş karakterin gerçekten Faustyen bir karakter olup olmadığını tartışıyoruz. 

Alasdair Gray’in 1992 tarihli Zavallılar adlı romanını ve Yorgos Lanthimos’un 2023 yılında aynı adla sinemaya uyarladığı filmini konuşuyoruz. Zavallılar romanı Faustyen Frankenstein izleğini derinleştirirken bir kadının bağımsızlaşma mücadelesini, erkek tarafından yaratıldığı rivayetine karşı nasıl bir direnç geliştirdiğinin hikayesini anlatıyor. Filmin renkli ama yüzeyde gezinen dünyasına karşılık romanda, Faustyen ihtirasın sonucunda ortaya çıkan 'zavallı' melezler üzerine düşünüyor, yaratma sürecinin doğasını sorguluyoruz. 

Konuğumuz yazar, çevirmen, sanat eleştirmeni ve Apaçık Radyo programcısı Süreyya Evren ile dönüşüm, transformasyon, posthumanizm kavramlarından uzaklaşmadan yakın zamanda çeşitli ödüller almış, hakkında epeyce eleştiri yazmış bir filmi konuşuyoruz; 2024 tarihli Fransa yapımı The Substance (Cevher). Kendinden bir başkasını yaratmak, protezler ve Faustyen arzu nasıl bir araya gelir?

İnsan dışı varlıklarla kurulan ilişkiyi yeniden mitik anlatılara dönerek göstermeye devam ediyor ve Ovid’in Dönüşümler’inden Orta Çağ hikayelerine dolaşan mitik figürleri, yas ve ölümün sembolü selvi ağacını, Narcissos’un Nergis çiçeğinde hayat bulan (kendine) hayranlığını konuşuyoruz.

İnsan dışı makineleri Penn State Üniversitesi karşılaştırmalı edebiyat ve görsel sanatlar doktora programında çalışmalarını sürdüren Merve Şen ile konuşuyoruz.

İnsan dışı varlıklarla ilişkisine daha önce de değindiğimiz Sevim Burak'ın bu kez 'Afrika Dansı' metnini Merve Şen ile Medical Humanities çerçevesinde tartışırken, hastanın ve hastalığın insan dışılıkla ilintisini hastane ve Afrika metaforları etrafında Burak'ın cansız nesnelerle canlıları eşitleyen dünyasını ele alıyoruz.

Konuğumuz Selen Erdoğan ile Bilge Karasu'nun Gece romanından Toni Morrison'un Sula'sına onarıcı okumanın imkanlarını ele almaya devam ediyoruz. Virginia Woolf'un Dalgalar'ına bakarak başka bir kolektivite formu olarak arkadaşlığı konuşuyor, The Banshees of Inisherin filminde erkeklik krizine yenilen bir dostluğu, nihayet yeniden Klara ve Güneş ile arkadaşlığın etiğini tartışıyoruz.  

Sait Faik'in öykülerini şehirle ve yazıyla kurduğu ilişki üzerinden konuşmaya devam ediyoruz.

Şehrin dışına kaçmak, çeperinde dolaşmak ya da ta içindeki mahallelere sığınmak, kapanmak isteyen karakterlerin dünyasında dolaşırken yazarın yazarlık anlayışının, yazma yordamının öykü evreninde nasıl bir izleğe dönüştüğünü, yazmakla yaşamanın Sait Faik için yan yana, iç içe olmaklığını hatta hayal edilenle tanık olunan arasındaki geçirgenliği tartışıyoruz. 

Faust esintileri Tanpınar ile devam ediyor. Türk edebiyatında modernist kırılmanın öncülerinden biri olarak Tanpınar, hem Huzur’da hem de Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nde Faustyen karakterler kurgulamış. Bu programda demonik bir figür olarak Suat ile Mümtaz’ın ilişkisini ve kendi deyimiyle 'Şark Faust’u' Hayri İrdal ile baştan çıkarıcı Halit Ayarcı’nın baş karakterleri olduğu bir Faustyen parodi olarak Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nü konuşuyoruz.